Thành lập doanh nghiệp FDI tại Việt Nam

Kể từ ngày 01/03/2026, Luật Đầu tư 2025 chính thức có hiệu lực, cùng với đó là Nghị định 96/2026/NĐ-CP ngày 31/03/2026 Hướng dẫn Luật Đầu tư 2025. Cùng nhau, hai văn bản này tác động trực tiếp đến trình tự, cơ chế và logic pháp lý đối với nhà đầu tư nước ngoài.

1. Đột phá trình tự thủ tục

Trước đây, quy trình thành lập doanh nghiệp FDI (Foreign Direct Investment – Đầu tư trực tiếp nước ngoài) tại Việt Nam cố định: phải có IRC (Investment Registration Certificate – Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư) trước, rồi mới được xin ERC (Enterprise Registration Certificate – Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp). Điều đó khiến doanh nghiệp nước ngoài phải chờ 10 ngày hoặc hơn để có IRC, trước khi có thể đăng ký thành lập pháp nhân và hoạt động thương mại.

Tuy nhiên cơ chế đã thay đổi: Luật Đầu tư 2025 quy định doanh nghiệp nước ngoài có thể thành lập ERC trước, IRC sau.

Về mặt lý thuyết, đây là quyền lựa chọn, không phải bắt buộc. Nhưng về mặt thực tiễn, đây là sự thay đổi có ý nghĩa lớn: nhà đầu tư có thể thành lập pháp nhân hợp pháp trong 03 ngày làm việc, thay vì phải chờ hoàn tất toàn bộ hồ sơ đầu tư. Điều này phù hợp hơn với cách nhà đầu tư quốc tế thực sự vận hành — lập công ty trước, xin phép đầu tư song song.

2. Phân loại doanh nghiệp dựa trên tỷ lệ vốn nhà đầu tư nước ngoài sở hữu

Pháp luật Việt Nam phân loại nhà đầu tư nước ngoài theo mức độ kiểm soát vốn, và điều này xác định toàn bộ nghĩa vụ pháp lý của doanh nghiệp:

• Nếu nhà đầu tư nước ngoài nắm trên 50% vốn điều lệ: doanh nghiệp bắt buộc xin IRC, chịu hạn chế ngành nghề FDI, bị giới hạn về tỷ lệ sở hữu bất động sản.
• Nếu nhà đầu tư nước ngoài nắm từ 50% trở xuống: doanh nghiệp về cơ bản được đối xử như doanh nghiệp trong nước — không bắt buộc xin IRC, ít hạn chế hơn về ngành nghề và quyền sử dụng đất.

Sự phân tầng này không mới, nhưng quy định mới đã làm rõ hơn các trường hợp cộng dồn vốn ngoại: khi doanh nghiệp A (doanh nghiệp nước ngoài) nắm cổ phần trong doanh nghiệp B, thì doanh nghiệp B có thể bị “kéo” vào nhóm quản lý nghiêm ngặt ngảy cả khi tỷ lệ sở hữu trực tiếp của người nước ngoài thấp hơn 50%.

3. Thủ tục đầu tư đặc biệt: Cơ chế ”hậu kiểm“ cho dự án trong khu công nghiệp

Một trong những thay đổi thực tiễn quan trọng nhất của quy định mới là thủ tục đầu tư đặc biệt dành cho dự án tại khu công nghiệp (KCN), khu chế xuất, khu công nghệ cao và một số khu chức năng khác.

Theo luật mới: Nhà đầu tư chỉ cần nộp hồ sơ và cam kết bằng văn bản rằng dự án đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật tương ứng. Cơ quan cấp phép duy nhất là Ban Quản lý KCN và thời hạn cấp IRC là 15 ngày làm việc.

Cơ chế này chuyển trọng tâm từ tiền kiểm sang hậu kiểm: Nhà nước tin tưởng cam kết của nhà đầu tư, nhưng sẽ kiểm tra và xử lý nghiêm nếu vi phạm. Đây là bước tiệm cận thông lệ quốc tế mà nhiều nhà đầu tư đã quen thuộc ở các thị trường khác.

4. Khoảng cách thời gian từ lý thuyết đến thực tiễn

Về mặt pháp lý, thủ tục cơ bản có thể hoàn tất trong 13 đến 18 ngày làm việc. Trên thực tế, con số này hiếm khi đúng với nhà đầu tư nước ngoài lần đầu đầu tư vào Việt Nam.

Lý do chủ yếu nằm ở giai đoạn chuẩn bị hồ sơ — thường bị đánh giá thấp hơn nhiều so với thực tế:

• Hợp pháp hóa lãnh sự và chuyển ngữ tài liệu nước ngoài: 2 đến 8 tuần
• Dịch thuật công chứng sang tiếng Việt: 1 đến 2 tuần
• Chỉnh sửa hồ sơ nếu bị yêu cầu bổ sung: thêm 5 đến 15 ngày mỗi lần
• Giấy phép con sau thành lập (tùy ngành): 1 đến 3 tháng

5. ERC và IRC chỉ là những bước đầu — Nghĩa vụ sau thành lập

Sau khi có đầy đủ giấy tờ thành lập, doanh nghiệp FDI còn phải hoàn tất một loạt thủ tục bắt buộc. Bỏ qua các bước này có thể dẫn đến vi phạm pháp lý nghiêm trọng:

• Mở tài khoản vốn đầu tư trực tiếp (DIA – Direct Investment Account): Bắt buộc theo Thông tư 06/2019/TT-NHNN. Tất cả vốn góp từ nước ngoài, vay nước ngoài và chuyển lợi nhuận ra nước ngoài đều phải đi qua tài khoản này. Giao dịch ngoại hối sai tài khoản có thể bị xử phạt, thậm chí không được chuyển lợi nhuận về nước.
• Ký quỹ bảo đảm: Áp dụng khi doanh nghiệp được Nhà nước giao hoặc cho thuê đất. Mức ký quỹ từ 1% đến 3% trên tổng vốn đầu tư dự án, thực hiện qua ngân hàng thương mại được cấp phép.

Kết luận

Thành lập doanh nghiệp FDI tại Việt Nam đang trở nên linh hoạt hơn, tiệm cận hơn với thông lệ quốc tế — đặc biệt với trình tự ERC trước IRC và cơ chế hậu kiểm trong khu công nghiệp. Nhưng độ phức tạp không vì thế mà giảm đi: cấu trúc phân loại FDI theo tỷ lệ vốn và loạt nghĩa vụ sau thành lập vẫn đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng.